–< عوامل مؤثر در صداسازی >–
– استاد محمد فراهانی –
تعریف صوت
هر بانگ و آوازی كه به گوش برسد را صوت میگویند.[1]
اهمیت صوت
باید توجه داشت كه در مراسم مذهبی همه ادیان، آهنگ هست و حتی روایت است كه قرآن را با آهنگ بخوانید. در كلیساها آثار مذهبی را با صدای خوب میخوانند. در معابد بودایی و در بتخانههای هندی نیز زمزمههای آهنگین رواج دارد. در این موضوع رازی نهفته است كه نباید از آن غافل شد.
سخن گفتن با آهنگ غیر از سخن گفتن ساده و بدون آهنگ است. وقتی كه بخواهیم یك سخن معنوی در دل جای بگیرد، تنها زبان رسا و بیان خوب كارساز نیست و نیاز به چیز دیگری دارد كه آن موسیقی است. موسیقی كلمات و جملات در افاده مفهوم آن جملات مؤثرند.[2]
روایاتی وجود دارد كه بر این موضوع كه قرآن باید با آهنگ تلاوت شود، دلالت دارد و این خود میتواند دلیلی بر اهمیت صوت و لحن زیبا در تبلیغ باشد.
صوت چگونه ایجاد میشود؟
هوای بازدم انسان با تارهای صوتی برخورد كرده و آن را مرتعش میكند، صدایی كه از این ارتعاش به گوش میرسد را صوت میگویند. تارهای صوتی در حنجره قرار دارند و حنجره، حفرهای است كه در عقب دهان و زیر حلق قرار دارد.[3]
عوامل مؤثر بر صدا:
عوامل مختلفی در كیفیت صدای هر فرد مؤثر هستند كه عبارتند از:
1ـ ژنتیك:
یكی از عوامل مؤثر بر صدا ژنتیك است و برخی از افراد استعداد ارثی قابل توجهی در خوانندگی دارند، و به طور طبیعی صدایشان حد مطلوبی از قابلیتهای صدایی را داراست، مثل خاندان مؤذن زاده اردبیلی.
البته باید توجه داشت كه استعداد ذاتی بتنهایی نمی تواند باعث توفیق در مداحی شود، بلكه تجربه ثابت كرده ؛ در وحله اول، عامل توفیق مداحان ، پشت كار و ثبات قدم آنها بوده است.
2ـ تنفس و آب هوا:
معمولا هوا در صدا تأثیر میگذارد، البته این تأثیر برای همه افراد یكسان نیست. در كل دود ، آلودگی و هوای سرد روی صدا اثر منفی میگذارد كه باید مخصوصا هنگام خواندن از آنها دوری جست.
راجع به كشیدن قلیان معمولا سؤال می شود كه میزان ضرر آن چقدر است؟ در پاسخ به این سؤال باید گفت: قلیان علاوه برآسیبهایی كه به ریه و قلب واردمی كند ـ واز نظر علمی مُتْقَن است ـ به مرورانعطاف وقابلیتهای تارهای صوتی رانیز از بین می برد.
هوای مرطوب بهتر از هوای خشک می باشد. هوای سرد تأثیر منفی بر صدا دارد. آلودگی هوا برای تارهای صوتی مضر است. دود دخانیات و حتی اسفند برای صدا مضر است.
3ـ گوارش:
مواد خوراكی معمولا در صدا تأثیر میگذارد. معمولا آشامیدنیهای سرد ، داغ و خوردنی های بسیار شور ، شیرین ، تند و ترش مخصوصاً سرخ كردنیها بر صدا اثر منفی میگذارند.
به چند نكته توجه كنید:
چند ساعت قبل از خواندن و چند ساعت بعد از خواندن، از خوردنیهایی كه بر صدا تأثیر منفی می گذارند پرهیز كنید.
حساسیت گوارشی خود را بسنجید و از خوراكی ها و آشامیدنیهایی كه بر صدای شما تأثیر منفی می گذارد پرهیز كنید.
4ـ توانایی جسمی:
قدرت جسم معمولا بر قدرت صدا تأثیر میگذارد، لذا توصیه میشود با ورزش مداوم توانایی جسمی خود را بالا ببرید كه به دنبال آن توانایی صدای شما هم بالا خواهد رفت.
5 ـ تمرین و ممارست:
شاید بتوان گفت كه تنها مسئلهای كه بیشترین اثر را در صدا دارد، تمرین و ممارست است. قابل ذكر است تاكنون بیشتر افرادی كه به سمت مداحی اهل بیت(ع) دست پیدا كرده اند به واسطه تمرین مداوم و منظم بوده است.
تنفس صحیح
در مداحی درست نفس كشیدن بسیار مهم است و اولین قدمی است كه باید در طریق یادگیری مداحی برداریم و در حقیقت نفس پایه و اساس صداست.
سؤال: تنفس صحیح چیست؟ و چگونه میتوان به آن دست یافت؟
تنفس صحیح عبارتست از تنفس از طریق حجاب حاجز یا پرده دیافراگم؛ نفس كشیدن توسط این پرده یعنی همان روشی كه در موقع خوابیدن نفس می كشیم.
حجاب حاجز یا دیافراگم بدن را به دو قسمت مشخص تقسیم میكند؛ در قسمت فوقانی، قلب و ریه است و در قسمت پایین، معده ، كبد و روده و سایر اعضای حیاتی است.
هنگامی كه نفس عمیق می كشیم ، ریه كه مانند اسفنج سوراخ سوراخ است، پر از هوا شده و منبسط می شود در نتیجه برای اینكه هوای بیشتری در خود جای دهد باید بزرگتر شود و نیاز به فضای بیشتری دارد، در حالی كه قسمت فوقانی آن پوشیده شده است و در اطراف ، دندهها كمی به ریه اجازه میدهند كه بزرگتر شود، اما آسان ترین راه برای ریه آن است كه به طرف پایین یعنی به طرف حجاب حاجز یا دیافراگم توسعه یابد.
فرض كنیم شما یك ظرف یكبار مصرف را بر عكس نموده و بر پشت آن فشار میآورید، در این صورت ظرف پهن میشود و از هر طرف توسعه مییابد. برای حجاب حاجز نیز موقعی كه ریه پر از هوا میشود یك چنین اتفاقی رخ میدهد.
از اینجا به علت این توصیه به مداحان پی می بریم؛ كه چرا هنگام خواندن معده نباید پر باشد. به این دلیل كه جا برای توسعه ریه به سمت حجاب حاجز و حركت دیافراگم به سمت معده وجود داشته باشد.
اكنون انگشتان خود را زیر استخوان سینه(آبگاه) قرار دهید و نفس عمیقی بكشید. آیا احساس نمیكنید كه حجاب حاجزیا دیافراگم شما در حال توسعه است؟
این تمرین را هر شب برای مدت 5 دقیقه قبل از خوابیدن و صبح روز بعد هم برای مدت 5 دقیقه تكرارش كنید تا به تنفس عمیق و صحیح عادت كنید. كسی كه تنفس عمیق و صحیح برایش ملكه شده است هنگام خواندنِ قسمتهای دارای كشش تحریری ، كشش ارتفاعی یا دارای حجم بالای صدا ، نفس كم نمی آورد.
كنترل نفس
اهمیت كنترل نفس به حدی است كه : «محال است بتوانیم بدون كنترل نفس، هنرمندانه مداحی كنیم» تمایل طبیعی آن است كه نفس عمیق شما ناگهان از ریه خارج شود زیرا در این وضع منبسط است و میخواهد منقبض گردد. در این قسمت باید حلق حكم نگهدارنده هوا در ریه را داشته باشد تا بتوانید با اختیار و آرام آرام ، نفس حبس شده در ریه را استفاده نمایید. طبیعتا تمرین كنترل نفس بسیار لازم است و شما باید ابتدا توان كنونی خود را در كنترل نفس مشخص كنید كه چند ثانیه است ، سپس به مرور با تمرین مداوم بر این توان بیفزایید.
تمرین کنترل نفس: 1. تعیین مدت زمان نفس کنونی 2. تمرین و افزایش این مدت زمان
به كارگیری نوك زبان در خواندن
باید تمرین كنید تا نوك زبان نیرومند و چابك شود و بیشتر كار در خواندن را نوك زبان انجام بدهد و قسمت عقب زبان در حال استراحت باشد و بی حركت بماند، زیرا قسمت عقب زبان به حنجره متصل است و استفاده از این قسمت زبان موجب وارد شدن فشار زیاد غیر لازم برگلو میشود.
گاهی هنگام خواندن پشت سر هم عبارات ادعیه ، یا خواندن سلسله وار و تند اشعار حماسی ، یا خواندن نوحه ها و سرودهایی كه ریتم تند دارند ، مخصوصا در شور كه سرعت ضرب تند می شود ، زبان شما دچار لكنت می شود و اصطلاحا گیر می كند؛ این با تمرین در به كارگیری نوك زبان در خواندن حل خواهد شد.
————————————————————————
تمرین:
اشعاری را كه حفظ هستید ، با جوهره صدا ، تند تند بخوانید و خود را وادار كنید كه هر مصرع را بدون لكنت و توقف به پایان برسانید و یا چند دانه حبوبات را زیر زبانتان بگذارید و سپس اشعاری را ، با جوهره صدا ، بخوانید و در همان حالت سعی كنید جملات را تمام و كمال بدون وقف و لكنت ادا كنید.
حالت لب
گاهی ذاكرین اهل بیت(ع) در مرحله تقلید با توجه به علاقه ای كه به الگوها دارند سعی می كنند حالت دهان و لبشان نیز مثل مداح الگو باشد و فكر می كنند بدین وسیله خواندنشان زیباتر می شود در حالیكه باید لب هنگام خواندن در حالت طبیعی و منعطف باشد.
نكته1:بعضی از ذاكرین حالت طبیعی لبشان طوری است كه وقتی ــِـ تلفظ می كنند ــُـ شنیده و یا بعضی دیگر با توجه به حالت لبشان ــُـ تلفظ می كنند ــِـ شنیده می شود ؛ این عزیزان باید با تمرین در حالت لبشان هنگام خواندن تغییر ایجاد كنند.
نكته2:بعضی از ذاكرین لب و دهانشان هنگام خواندن به حالتی ناخوشایند است و برای مستمع جلب توجه منفی می كند ولذا توصیه می كنیم گاهی مقابل آیینه بخوانید و حالت چهره و لب و دهانتان را هنگام خواندن بررسی كنید كه اگر حالتی نامناسب دارد در اصلاح آن اقدام كنید.
[1]فرهنگ عمید.
[2]بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با مداحان 30/11/65.
[3]همان مأخذ.